دیاری قره‌داغی

بمبه‌خشه‌ گه‌ر ئێواره‌یه‌ک
چرای دڵم له‌سه‌ر دڵی تۆ داگیرسان
سنه‌وبه‌ری ئه‌م حه‌سره‌ته‌م
له‌پایزی دێڕه‌ عومری تۆدا وه‌ران
دایه‌ سه‌فه‌ر، سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
سه‌فه‌ر، له‌گه‌ڵ ئه‌و شیعرانه‌ی
له‌گه‌ڵای پرته‌قاڵ ئه‌چن
زستانان نایان وه‌رێنێ
دایه‌ سه‌فه‌ر، سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
سه‌فه‌ر ، له‌گه‌ڵ ئه‌و کانیانه‌ی
له‌ دڵی ته‌ڕی عه‌شق ئه‌چن
هاوینان نایان سوتێنێ
دایه‌ سه‌فه‌ر
به‌ خورپه‌وه‌ وه‌کو خورپه‌ی
ئه‌و مه‌لانه‌ی له‌ناو قه‌فه‌سدا به‌ند ده‌کرێن
به‌ ترسه‌وه‌ وه‌کو ترسی ئه‌و گوڵانه‌ی
له سه‌ر‌ لاڕێکاندا ده‌ڕوێن
من وئه‌م خه‌مه‌ شیرینه‌
سێویکین و چه‌قۆی ڕۆژگار له‌تی کردوین
من و باڵی ئه‌م گۆرانییه‌ نه‌وره‌سێکین
ڕاوچییه‌کان فێری به‌رزه‌فڕی کردوین
دایه‌ سه‌فه‌ر ،سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
به‌ خورپه‌وه‌ وه‌کو خورپه‌ی
ئه‌و مه‌لانه‌ی له‌ناو قه‌فه‌سدا به‌ند ده‌کرێن
دایه‌ سه‌فه‌ر ،سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
به‌ ترسه‌وه‌ وه‌کو ترسی ئه‌و گوڵانه‌ی
له سه‌ر‌ لاڕێکاندا ده‌ڕوێن
دایه‌ سه‌فه‌ر... دایه‌ سه‌فه‌ر

گوندی بیورانی خواره

تحقیقات انجام شده توسط رحمت فروغی

موقعیت جغرافیایی

ابتدا لازم است مختصر توضیعی درمورد موقعیت جغرافیایی ومسائل کلی روستای بیوران داده شده است وسپس به موضوع اصلی پرداخت ،روستای بیوران پایین در6کیلومتری غرب شهرستان سردشت ازتوابع آذربایجان غربی واقع است،قریب 12کیلومتر با مرز کشور همسایه ؛عراق فاصله دارد.این روستا از سه طرف درمیان کوه ها وتپه های محصورات گوی اینک هروزگاری بهترپناهگاه برای حفظ ساکنان این قریه از افت سرما یغمای قبایل بوده است (کاسه شکین)کوی است استواردر جنوب روستا وتپه ها (گردی رزی )و(کوشوکه)به ترتیب در غرب وشرقاین روستا مانند دو نگهبان بیدارجاوید ایستاده اند ودرجانب شمال روستا رودخانه ای جاری است که آب بخشی از زمین های مزروعی ازآن تامین می شود.

درمورد تشکیل ان روستا اطلاعات دقیقی دردسترس نیست،اما وجود دوقبرستان پرقبور (کاولان)و(بری قه بران)وهمچنین تپه ای استراژیک (قه لات)که همان(قلعه فارسی)است .از وجودآبادی پر جمعیتی درچند سال قبل خبر می دهد ذکراین نکته ضروری است ،تمامی قبورموجودبه شیوه ای اسلامی ورو قبله هستند واین گویای این است که قبورمربوط به تاریخ بعداز اسلامند.

سالمندان منطقه می گویند محل اصلی روستا درگذشته (چیپه مو)بوده است که جهت شرق؛حود یک کیلومتر با محل فعلی روستا فاصله دارد البته درآن موقع روستا11خانواربوده است قبور قبرستان کاولان (واقع درزمین های مزروعی کنونی بیوران)مربوط به قبیله میر حسن است که هر سال در فصول بهار وتابستان از طرف کرکوک( یکی از شهرهای عراق است)به دکانان که سرچشمه ای (رسوه شت)درآن واقع است می آمدند ودر زیرسایه درختان وروی تپه (قلات)سکوهای می ساختند که به آن ها دکان می گفتند وبعد ها این حوالی دکانان نام گرفت.

قبیله میر حسن تاچندین سال به این ییلاق وقشلاق ادامه دادند وسرانجام در ای منطقه ماندگار شدند 15خانواربیوران (چیپه مو)نیز به علت جنگ باقبایل روستای کانی رش سبب شد که گرایش بیشتری به قبیله میر حسن پیدا کنند سرانجام با قتل یک نفر از کانی رش هابیشتر زمین های خودرابه عنوان خون بها دادندواز آن جمله (سرچشمه گاله)که اکنون کمبود آب سردشت ازآن جبران می شود،جزوی ازآن خون بها بود ،این امر سبب شد پیش ازپیش 15خانوار بیورانی به قبیله میر حسن نزدیک شده وباآن هارابطه وپیوند نسبی پیدا کنند تا سرانجام همه باهم ترکیب وهمهرا یک جاقبیله (مرسنه)بخوانندکلمه مرسنه مخفف (میر حسن )است چرا که در زبان کوردی میر را(م)وحسن را(سن)نیز می گفتند از جمله کاکه سن ،جناب میر حسن 2برادر داشته است به نام های میر شیخ حیدر ومیر سلیمان که هر کدام به طور جداگانه آبادی های را به وجودآوردند.در مورد وجهه تسمیه (بیوران)نیز نظرات مختلفی وجود داشته واز (ماموستا هژار درهه مبانه بورینا)اشاره بر این داردکه بیوران از بوران معنی باد وباران گرفته شده است وعده ای معتقدند که درخت های به زیادی وجود داشته واز (به وه ران)به معنی ریزش میوه (به) از درخت آمده است وتعدادی می گویند ازکلمه (بیور)یعنی (تبر) گفته شده است البته با توجه به وضعیت آب وهوا بوران هژار مناسب ترین است. ازآن جاکه فرهنگ وآداب ورسوم رابطه ای تنگاتنگی با ساختار اجتماعی واقتصادی دارد لازم می دانم دراین رابطه نیز مختصراً توضیعاتی داشته باشد از نظر بافت اجتماعی روستا بیوران ازطوایف متعددی چون گاله- محمودی حمه داغا(محموده)-مام برایمه- صوفی هوزه-دروش برایمه – قادرآغای- سمایل آغای – سلیمان آغای – شینه – فقه شیخی –مام آغای تشکیل شده است وقبیله بزرگتری به نام مرسنه در عراق وبتوش نیز وجود دارند تمامی طوایف روستایک پارچه ومتعد بوده در طول تاریخشان متفرق نشده اندو همواره با همکاری وهمیاری داشته اند مکرراًخوشاوندی نسبی را با خویشاوندی ها ی با سببی مستحکمتر کرده اند.

جمعیت روستا:240خانوارمقیم روستای بیوران سفلی هستند جمعیت روستا1310نفر است از این جمعیت 30نفربه زیارت خانه خدا رفته اند در طول تاریخ ساکنان روستای مهاجرت های فراوانی داشته اند اما کمترمهاجر پزبوده اند فقط دومرد غریبه(ابوبکر محمد پور)مهابادی(رسول محمد پور )عراقی با دو تن از دختر های روستاازدواج نموده ودر روستا ماندگار شده اندو سرانجام با طوایف همسرشان عجین شده اند ،عده ای از بیورانی هادر طی مهاجرت به عراق آن جا ماندگار شده وحالا دارای شناسنامه عراقی هستندوهنوزهم دربیوران عمو وعموزاده دارنددر اویل انقلاب نیز50خانواری دوباره به عراق مهاجرت نموده اندو قریب 50خانوارنیز به کشورهی اروپای مهاجرت کرده اند80خانوار نیز به شهرستان سردشت مهاجرت داشته اند با این همه هنوزروستادارای240خانوار است فرهنگ وآداب ورسوم ساکنان روستای بیوران تاقبل از سال1368به صورت آهسته وباشکلی نامحسوس در حال تغیر بوده اما بعداز این تاریخ یک دگرگونی جهتی رخ داد.علت تغیر نامحسوس آداب ورسومساکنان روستادرگذشته نوعمعشیت آنان بودچراکه درادوار گذشته به علت مشغولیت 90%از روستایان به کشاورزی ودام پروری ویا چیدن کتیرادرکوهستان هادر فصل بهاروتابستان وپاییزروستا خالی از سکنه می شد،دامپروران به کوهستان جمال الدین (محل قشلاق بیورانی ها)کوچمی کردند وکشاورزان همواره فرزندان خود روی زمین هامزروعشانشبانه روززیر کپروکوخ هامی ماندند.وکارگران کتیرا نیزدل به گون های کوه می دادند واین مسائل سبب می شدبیورانی ها فقط سه ماه زمستان عملاًدرروستابمانند مسلم است دربسط وتوسعه وتکمیل ،توجه چندانی به روستا نمی شود ،در دوره های گذشته تا چندی پیش برای ساختن یک خانه بیشتر از سنگ وگل استفاده می شد همین امر سبب شد که کشاورزان به کاشت درخت سفیداربپردازدوتعدادی به سنگ تراشی بپردازداما در این اواخربا ازدیاد جمعیت وتوسعه روستاوارتبط آسانترباشهر،در این سوی رودخانه یعنی کناره جاده اسفالته سردشت- بیوران چندین ساختمان (80)با مصالعی چون آجروسیمان وآهن بنا شده اند ودر داخل روستانیزمردم به تصویرساختمان ها پرداخته وآن هارا بهتروبهداشتی ترکرده اند.درروستاچندین ساختمان به صورت بامی وواحد با هم متصلند وبه شیوه ای با یک غلتک چندین ساختمان را غلتک کوب می کنند هرچند که تازگی هابیشتربام هاایزو بام شده اندو خانه هاروبه شرق بنا نهاده شده اندوباد طلوع آفتاب گرم وروشن می شونددروسط روستا مسجد حضرت محمد (ص)که 88ال ازبنای آن می گذرد یعنی سال 1298ش.م تاسیس شده است ودرسال1371تعمیرگشت که مسجد تعمیرشده کنونی مجلل وزیباست ولی فاقد بخش زنانه می باشد روستا دارای دو حوض دستشوی جداگانه زنانه ومردانه می باشد که چسپیده به مسجد فاضلاب وحوض ودستشوی به صورت غیر بهداشتی وبدونه پوشیدگی ازجوارتعدادی از خانه های مسکونی می گذرند وبه رود خانه می ریزد درگذشته تمام ساکنان روستا از این عوض ودست شوی استفاده می کردندوزنان روستا تمام آب شرب وشستشووگاو وگوسفند خود را با ظرف های به خانه عمل می کردند صبع گاهان در همین عوض دست وصورت خود رامی شستندامابا لوله کشی آب بهداشتی به خانه هادرمورخ 1374ساخ وسازحمام ودستشوی خانگی تقریباًاستفاده ازعوض ودست شوی عمومی کم شده است تا50سال پیش کمترروستا با سوادوخواندن ونوشتن داشتندانگشت شمار بودندوفقط می توان ملاعزیز- ملابرایم- وحاجی خضرسلیمان پوررانام بردکه تحصیلات آنان نیزحجره ای بوده است اما حاجی خضر کوردی وفارسی بهتر بلد بودوهنوز نیز اشعاری به زبان کوردی از اوباقی است.ولی امروزه روستابیوران تعداد300نفردرسطع دیپلم وبالاتر از دیپلم دارداز تعدادمذکر40نفرخانم می باشد که ققط15نفر مقیم بیورانند 35نفردیگر نیز کارمند دارند اما فقط 10نفر مقیم بیوران هستند واولین نفری که موفق به اخذ مدارک لینسا نس شد جناب آقای عبدالله عزیزی بودند که معمولاًبیورانی هاایشان رابرای فرزندخود به عنوان الگوی زنده مثالمی زدند ،از اومی گفتندوزحمت های دوران تحصیلیش وبلا خره ازموفقیت برگردیم به گذشته بیوران آن زمان هاساختمان ها یک نواخت ویک طبقه بودند که در داخل روستا به وسیله تیغ های چپری منقسم می شدندومعمولاًاتاق تاریک راهرو مانندانتهای ساختمان ویژه حیوانات بود (درواقع حیوان وطیوروانسان زیر یک سقف زندگی می کردند )وخانه به وسیله هیزم گرو می شد بعدها ساختمان ها ،یواشدوطبقه شدند ،طبقه طبقه زیرین ویژه حیوانات وطبقه بالا اهل خانه شددرحال حاضربیشتر اهالی دامپروری وپرورش طیور رارها کرده اگر چه اکثرخانواده ها یکی دوراَس گاوه شیر ده راجهت تهیه فراورده هالبنی نگهداری می کنند ولی اغلب محل نگهداری آن ها با خانه های مسکونی فاصله دارد البته بااتمام جنگ تحمیلی وپاک سازی مراتع ازمین دراین اواخر مجدًد دامپروری روستا رو به گسترش است وطیور ها بادوراز خانه های مسکونی می سازند .

درگذشته پوشیدن جوراب های ساق بلند(زنگال)وجلیقه پشمی (قول بال)دستار(جه مه دانه)وشال کمر(پشتند)ازآداب ورسوم مردانه روستا بود زنان نیزبالاپوش(کولوانه)وکلاه آراسته به زیو(کوچکه)وپارچه شیر دوشی – کاشت وبرداشت محصول- پارچه بافی- گلیم بافی – پرورش دام وطیور- چیدن کتیرا – کارهای خانگی- پختن نان – بچه داری و.....پرداختندوهنوزهم زنان ودختران در فصل بهار برای چیدن کتیرا،کنگروریواس ومندوک دسته جمعی به کوستان می

روند.آنجا طبیعت را روحاًحس می کنند وآزادی را می مکندوعشق به میهن رامی آموزند،ضمن اینکه باآین عمل بخشی ازمخارج زندگی راتامین می کنند.

آن زمان هاصنعت رنگرزی وصابون سازی سنتی رایج بود چربی دام گوسفند را(دوگ) همراه با تیزاب (آب آغشته به خاکستر تنور)می جوشاند وبعداًدرآب سرد می ریختند وصابون درست می شدویا (اسپون)که نوع گیاه کوستانی است در زیر نورآفتاب خشک می کردند وبعداًدرهاوان سنگر ویا( سندول) می کوبیدند تاپودرگرددآن وقت به عنوان پودر رختشویی ازآن استفاده می شد.

در گذشته بیماری های پوستی فراوان رایج بوده است چون سطح بهداشت بسیار پایین بودروستافاد هر گونه امکانات رفاهی بوداگرچه درسال1300شمسی جاده ای سردشت قلع دزه (عراق)که از روستای بیوران می گذرد به وسیله بیل وکلنگ زده شدولی به علت فقر مردم بدی راه ارتباط باشهر هم چنان مشکل بودواکثراًباپای پیاده ویااستفاده ازالاغ صورت می گرفت سرانجام درسال 1348یک دستگاه مینی بوس توسط دونفرسردشتی (قادرمصطفی روزه- سید هدایت )درخط بیوران شروع به کار نمودند 4سال بعد درسال 52شمسی یک نفراز روستای (ابراهیم فروغی)یک دستگاه مینی بوس راخریداری نمودوشروع به کار کرداین امر برای اهالی روستابه منزله ی اختراع ماشین بخاری بودچراکه عده ای توجه هشان به ماشین آلات معطوف شدارتباط باشهر بیشتروبیشترشد بعد هاتوسط هیمن شخص خرمن کوبی وماشین دراونیزخریداری شد که این هاهمه ابزار آلات جدید بودند وتحول اساسی ربا در روستا به وجودآوردندبه طوری که درحال حاضراهلی روستاداری 120دستگاه ماشین بارکش ومسافربری هستند،با این همه هنوز هم نقش ابزارآلات سنتی والاغ باری پیدا است به طور کلی روستا حالا درمرحله ای اصطکاک ازاندیشه های جدید بااسطوره های سنتی است قطعه زمینی صدای تراکتوربرمی خیزد دراواگرهیاهوی دهقان ،اسب پابه پای ماشین می دود ،این درخت ازاره موتوری می نالدوآن یکی ازاره دستی .

برخی معتقدند که کار باتراکتوربازدهی بیشتردارد وعده ای باوردارند که شخم زدن با گاومایه برکت است میزان محصول رابیشترمی کندبه هرحال همکاری وهمیاری یکدیگررامی شناختند مثلاًچندین نفرمزرعه ای رادرومی کردند ویاساختمان رابنا می نمودند واین تعاونی بود که دارد ازبین می رود اما درمراسمات حادثه های ناگوار همکاری وهمیاری بیشتر داند درمراسمات عروسی ویا مجلس ترحیم وتدفین تمامی اهالی روستا شرکت دارند وهرخانواده درمنزل خود غذا راآماده می کندوآن را برای پذیرای از مهمان هابه مسجد می برند این امر سبب می شود که خانواده دامد یا صاحب عزاناراحتی وفشارچندانی رااحساس نکنند دردوره های گذشته ازدواج ها بیشتر دوران گروهی بود وبیوران بیشتر بایکدیگرازدواج می کردند کمتر دخترهارابه غیرازاهالی روستا می دادند اما حالا کم کم ازدواج های برون قبیله ای نیز صورت می گرد اگر چه هنوز به طور کامل متداول نشده است درمراسم عروسی یک بیورانی تمامی بیورانی های مقیم روستا دعوت شده محسوب می شود وعرفاًباید حضور داشته باشند محمولاًجوانان روستا تابع تصمیم ریش سفیدان ومعتمدین وشورای روستا می باشند واکثر ریش سفید وشوراها نیزطی نشست های درورود مسائل ،نظرات پیشنهادات عموم راجویا می شوند.چنان که قبلاً ذکر شد تا قبل از سال 1368 شمسی روستا فاقد امکانات رفاهی آنچنانی بود اما دراین سال با برق رسانی به روستا سراعازی برای تحول فرهنگ وآداب ساکنان شد،تلویزیون های خریداری شد این امر سبب شد که جوان های که قبلاًبه بازی های محلی چون (پیشکلان – جورابین – تیله بازی – هه لوکین وشب نشینی و....می پرداختند)بیشتر به پای تلویزیون بینشینند ومسلماًدرفکراندیشه اهالی نیزتعولاتی به وجودآوردپس ازسال 68روستا به عنوان مرکزدهستان بریاجی به مرکزیت 83روستا انتخاب گردید بعداًبه تدریج شرکت نفت دایر شد خانه بهداشت احداث گردیدوجاده سردشت بیوران آسفالت گردید – شرکت تعاونی تاسیس شد- روستا لوله کشی گردید – یک مدرسه ابتدای ساخته شددرمانگاهی باساختمان نسبتاًبزرگ ودارای 12اتاق ویک آزمایش گاه بنا شد- والان هم یک مدرسه شبانه روزی دایر شده است – یک سالن چند منظوره احداث گردید مخابرات روستا ساختمان آن ساخته شد وشوع به کارنمود- ودر سال1382شمسی روستا دارای تلفن خانگی شدونانوای تمام اتوماتیک ماشینی راه اندازی شد.با این همه بسیاری ازخانواده ها نان هفتگی خودرا بامساعدت زنان همسایه به طنور می پزند وحالا هم قریب 15تنور خانگی درروستا وجود دارد هرچند خانوارازیک تنوراستفاده می کنند ودرتابستان سال 1383روستادارای دهیاری شد وکارهی دردست اجرای دهیاری عبارتند از سدحفاظتی به صورت کابیونی به طول103مترساختمان دهیار در دست احداث جدول گذاری به طول100متر وطرح های آینده تعویض پل ارتباطی روستا احداث خیابان به داخل روستا وجدول گذاری دست دوم جاده وبلواردرخیابان اصلی که درسال 1386دست به کارخواهند شدامروزه در روستا دوباب آرایشگاه مردانه ودوآرایشگاه زنانه 10مغازه خورده فروشی ودو مغازه آهنگری ویک مغازه تعویض کپسول گازویک مغازه حلبی سازی وجود دارد که هرسال به تعدادآن هااضافه می شود بااینکه بیوران از رفاه نسبی برخوردار است وا زنظر منظره وچشم اندازی طبیعتی درسطع اعلی است ودل هررهگزری را می رباید ومحل تفریح وتفرج شهرنشینان شدوباز هم هنوزافرادی وجود دارند که به سنت ها سخت پایه بندند که به صورت یک خانواده گسترده زندگی می کنند مرد حرف اول خاواده رامی زند وهنوزبه شیوه گذشته با مشکلات برخود می نمایند وتقریباًمعتقدندکه زورولشکرکشی راه حل مشکلات است .فراموش نشود که قریب 60سال بیورانی ها والی شهر سردشت بودند واز سردشت واج وخراج می گرفتند وبه روستاهای اطراف حمله ورمی شدند درجریان قیام (امرحمه سور)ساکن قلعه رش ،بیورانی ها جانب دولت پهلوی راگرفتند وباامر حمه سور جنگیدند ولی دراین میان تعدادی ازبیورانی ها بافرار به کشور عراق وتهیه تفنگ مداوم باژاندارم حکومت پهلوی جنگیدند درجنگ باامرحمه سورسرهنگ سید علی خان ازفرمنده هان حکومت کشته شد درگورستان (بری قبران)به خاک سپرده شد که برروی گورآن تاریخ 1318حک شده است بنابه نوشته حسن قزلجی درکتاب (پیکه نینی گدا)مرگ (سید علی خان)مهابادی هارابی نهایت خوشحال کرده است به طورکلی فرهنگ وآداب ورسوم اهالی بیوران سیر صعودی دارد وهمکاری وهمیاری اهالی تحسین برانگیزاست وترقی روستا از اهداف هربیورانی می باشد درواقع (بیوران )یک خانواده بزرگ است ونمادی است که همه بیورانی هابه پای آن جان می دهند