گوڵ به‌هۆی شنه‌ی باوه مێروو بۆ لای خۆی ڕاده‌کێشێت

زاناکان بۆیان ده‌رکه‌وتووه، که گوڵ به‌هۆی شنه‌ی با‌وه سه‌رنجی مێروو بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێت.

له‌ڕێگای ئه‌م زانیارییه‌وه ڕوون ده‌بێته، بۆچی گوڵه‌کان له‌کاتی ‌شنه‌ی بادا زیاتر کراوه‌ن - تا بڕێک

زاناکان بۆیان ده‌رکه‌وتووه، که گوڵ به‌هۆی شنه‌ی با‌وه سه‌رنجی مێروو بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێت.

له‌ڕێگای ئه‌م زانیارییه‌وه ڕوون ده‌بێته، بۆچی گوڵه‌کان له‌کاتی ‌شنه‌ی بادا زیاتر کراوه‌ن - تا بڕێکی زیاتریان له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه پۆلین بکرێن.

ئه‌م زانیارییه زاناکان له‌ئاکامی لێکۆڵینه‌وه‌کانیان له‌سه‌ر گوڵی کێوی له که‌ناری "Welsh"دا پێیگه‌یشتن.

زاناکان له‌سه‌ر ڕووپه‌ری گۆڤاری "Journal of Evolutionary Biology"دا ده‌نووسن، که ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ده‌قۆزنه‌وه، زۆر زیاتر له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه سه‌ردان ده‌کرێن و به‌به‌راوردکردن له‌گه‌ڵ گوڵه‌کانی دیکه‌دا زیاتر ده‌پیتێنرێن و بڕێکی یه‌کجار تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێنن.

ئه‌و جۆره گوڵانه‌‌ش چه‌ند جۆرێکی جیاواز له مێروو سه‌ردانیان ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ناقۆزنه‌وه.

چه‌ند ساڵێكه زاناکان ده‌زانن، که گوڵ بۆ مه‌به‌ستی پۆلینکردن ڕه‌نگ، بۆن، په‌ڕه‌ی گوڵی جۆراوجۆری تایبه‌ت و شیله‌ی گوڵ بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت. به‌ڵام تاکو ئێستا که‌س هه‌ستی نه‌کردووه، که گوڵ شنه‌ی با وه‌ك ڕێگایه‌ك بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت.

"John Warren" له "University of Aberystwyth" به‌ڕێکه‌وت له‌که‌ناری ده‌ریا تێبینیکرد، که چۆن گوڵ شنه‌ی با بۆ ڕاکێشانی مێروو ده‌قۆزێته‌وه. له‌پاش ئه‌م تێبینکردنه‌ ناوبراو هه‌ڵسا به گه‌ڕان به‌دوای وه‌ڵامێکی گونجاو بۆ ئه‌م دیارده‌یه. به‌ڵام له‌ئاکامی گه‌ڕانه‌کانی له‌لێکۆڵینه‌وه‌کانی پێشووتردا هیچ وه‌ڵامێکی گونجاوی نه‌دۆزییه‌وه.

دوای ئه‌و گه‌ڕانانه‌ش "John Warren" به‌یاوه‌ری "Penri James" چاودێری 300 گوڵی باڵا جیاوازیان کرد و تێبینی جوڵه‌ و سه‌ردانی مێروویان کرد، هه‌روه‌ها پاش پۆلێنکردنی بڕی تۆوی به‌رهه‌مهاتوویان هه‌ڵسه‌نگاند.

له‌کۆتایی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌ران گه‌یشتنه به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی، که ژماره‌یه‌کی زۆر له مێرووه‌کان سه‌ردانی ئه‌و گوڵانه ده‌که‌ن، ئه‌وانه‌ی شنه‌ی با بۆ ڕاکێشان به‌کارده‌هێنن، له‌ئاکامدا ئه‌و گوڵانه بڕێکی یه‌کجار زۆر له تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێننی زیاتریان له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه پۆلین بکرێن.

ئه‌م زانیارییه زاناکان له‌ئاکامی لێکۆڵینه‌وه‌کانیان له‌سه‌ر گوڵی کێوی له که‌ناری "Welsh"دا پێیگه‌یشتن.

زاناکان له‌سه‌ر ڕووپه‌ری گۆڤاری "Journal of Evolutionary Biology"دا ده‌نووسن، که ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ده‌قۆزنه‌وه، زۆر زیاتر له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه سه‌ردان ده‌کرێن و به‌به‌راوردکردن له‌گه‌ڵ گوڵه‌کانی دیکه‌دا زیاتر ده‌پیتێنرێن و بڕێکی یه‌کجار تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێنن.

ئه‌و جۆره گوڵانه‌‌ش چه‌ند جۆرێکی جیاواز له مێروو سه‌ردانیان ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ناقۆزنه‌وه.

چه‌ند ساڵێكه زاناکان ده‌زانن، که گوڵ بۆ مه‌به‌ستی پۆلینکردن ڕه‌نگ، بۆن، په‌ڕه‌ی گوڵی جۆراوجۆری تایبه‌ت و شیله‌ی گوڵ بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت. به‌ڵام تاکو ئێستا که‌س هه‌ستی نه‌کردووه، که گوڵ شنه‌ی با وه‌ك ڕێگایه‌ك بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت.

"John Warren" له "University of Aberystwyth" به‌ڕێکه‌وت له‌که‌ناری ده‌ریا تێبینیکرد، که چۆن گوڵ شنه‌ی با بۆ ڕاکێشانی مێروو ده‌قۆزێته‌وه. له‌پاش ئه‌م تێبینکردنه‌ ناوبراو هه‌ڵسا به گه‌ڕان به‌دوای وه‌ڵامێکی گونجاو بۆ ئه‌م دیارده‌یه. به‌ڵام له‌ئاکامی گه‌ڕانه‌کانی له‌لێکۆڵینه‌وه‌کانی پێشووتردا هیچ وه‌ڵامێکی گونجاوی نه‌دۆزییه‌وه.

دوای ئه‌و گه‌ڕانانه‌ش "John Warren" به‌یاوه‌ری "Penri James" چاودێری 300 گوڵی باڵا جیاوازیان کرد و تێبینی جوڵه‌ و سه‌ردانی مێروویان کرد، هه‌روه‌ها پاش پۆلێنکردنی بڕی تۆوی به‌رهه‌مهاتوویان هه‌ڵسه‌نگاند.

له‌کۆتایی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌ران گه‌یشتنه به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی، که ژماره‌یه‌کی زۆر له مێرووه‌کان سه‌ردانی ئه‌و گوڵانه ده‌که‌ن، ئه‌وانه‌ی شنه‌ی با بۆ ڕاکێشان به‌کارده‌هێنن، له‌ئاکامدا ئه‌و گوڵانه بڕێکی یه‌کجار زۆر له تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێنن.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

bbc

زه‌عفران بۆ هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه‌ به‌ئازاره‌کانی پێش سووڕی مانگانه

له لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی نوێیه‌وه سوودمه‌ندییه‌کانی زه‌عفران بۆ هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه به‌ئازاره‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تان ده‌رده‌که‌وێت. ئه‌و جۆره داوده‌رمانه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان له‌خۆراکه ئاماده‌کراوه‌کانی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌کارده‌هێنرێت.

زه‌عفران به‌گرانترین داوده‌رمان له جیهاندا داده‌نرێت. به‌کارهێنانی زه‌عفران له‌بواری پزیشکیدا مێژووییه‌کی دێرینی هه‌یه: به‌شێوه‌یه‌کی گشتی زه‌عفران بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی ئازاره‌کانی گه‌ده و کێشه‌کانی هه‌رسکردن و هه‌تا خه‌مۆکیش به‌کارده‌هێنرێت. هه‌ندێك له لێکۆڵینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌کانی پێشوو ده‌ریانخستووه، که به‌هۆی زه‌عفرانه‌وه ده‌کرێت مرۆڤ له‌هه‌ندێك باره‌کانی خه‌مۆکی هێواش ڕزگاری ببێت.

باوه‌ڕ هه‌یه، که زه‌عفران له‌ڕێگای کاریگه‌رکردنه‌ سه‌ر ماده‌ی "Serotonin"ی کیمیاوی ناو مێشك خه‌مۆکی مرۆڤ که‌مده‌کاته‌وه.

گۆڕانکارییه‌کان له‌چالاکی ماده‌ی "Serotonin" ده‌کرێت له‌فاکته‌ره‌کانی ده‌رکه‌وتنی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تان ‌بن. له‌ژێر تیشکی ئه‌و زانیارییه‌ش تیمێك له‌توێژه‌رانی ئێرانی هه‌ڵسان به‌تاقیکردنه‌وه‌ی زه‌عفران بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه.

له‌میانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌رانی ئێرانی له‌زانکۆی تاران داوایان له 50 ژن کرد، ڕۆژی دووجار و بۆ ماوه‌ی دوو ڕۆژ پێش دوو سووڕی مانگانه که‌پسوله‌ی زه‌عفران یان که‌پسوله‌ی پلاسیبۆ بخۆن.

هه‌موو ژنانی به‌شداربووش ته‌مه‌نیان له‌نێوان 20 بۆ 45 ساڵ ده‌بوو و هه‌مووشیان بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ گرفتی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌یان هه‌بوو، ئه‌ویش وه‌ك گیری، باکردن و هیلاکبوون.

له‌کۆتایی ماوه‌ی چاره‌سه‌ره‌‌کاندا توێژه‌ران ڕایانگه‌یاند، که له 75%ی ژنان پاش وه‌رگرتنی زه‌عفران ئاشکرایانکردووه، که له 50%ی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌یان نه‌ماوه، به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ له 8% له کۆی ئه‌و ژنانه‌ی پلاسیبۆیان وه‌رگرتووه.

له‌لایه‌کی تره‌وه توێژه‌ران ڕایانگه‌یاند، که له 60%ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی زه‌عفرانیان و‌ه‌رگرتبوو، به‌ڕێژه‌ی له 50%ی نیشانه‌کانی خه‌مۆکیان که‌مبۆته‌وه، ئه‌ویش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ یه‌ك ژن، ئه‌وه‌ی پلاسیبۆیان وه‌رگرتبوو.

به‌پێی توێژه‌ران، ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه ده‌ریده‌خه‌ن، که زه‌عفران کاریگه‌ری ده‌کاته سه‌ر چالاکی ماده‌ی "Serotonin" و یارمه‌‌تی هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی خه‌مۆکی پێش سووڕی مانگانه ده‌دات.

سه‌ره‌ڕای ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه توێژه‌ران پێیانوایه، که پێویسته لێکۆڵینه‌وه‌ی زیاتر له‌سه‌ر سوودمه‌ندییه‌کانی زه‌عفران بکرێت. چونکه ئه‌مه یه‌که‌مین لێکۆڵینه‌وه له‌سه‌ر سوودمه‌ندی زه‌عفران بۆ نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه بکرێت.